AMERİKA  MÜSLÜMANLAR  BİRLİĞİ

İLM-İ MANKTIK


وبعد فهذا كتاب فى المنطق  /سميته بالرسالة الشمسية فى القواعد المنطقية  /ورتبته على مقدمة وثلث مقالات وخاتمة / اما المقدمة ففيها بحثان / الاول فى ماهية المنطق وبيان الحاجة اليه / العلم اما تصور فقط / وهو حصول صورة الشئ فى العقل / او تصور معه حكم وهو اسناد امر الى آخر ايجابا او سلبا / ويقال للمجموع تصديق

Besmele hamdele ve salveleden sonra, bu (kitap) ilm-i mantık hakkında bir kitaptır. / Ben bu kitabı Risale-i Şemsiyye fi’l- kava’idil mantıkıyye diye isimlendirdim / ve bir mukaddime, üç makale ve bir de hatime olmak üzere tertib ettm / Mukaddime… Burada iki bahis vardır. / Birinci bahis ilm-i mantığın mahiyeti (tarifi) ve ona duyulan ihtiyacın beyanı hakkındadır. / İlim (mutlak olarak her ilim) ya sadece tasavvur olur / Bu (mutlak) tasavvur bir şeyin suretinin akılda hâsıl olmasıdır. / Veya tasavvurla beraber hüküm olur ki bu hüküm bir emrin diğer bir emre icaben (mucibe olarak) veya selben (salibe olarak) isnad edilmesidir. / Tamamına birden (tasavvurla beraber hüküm) tasdik denir.

وليس الكل من كل منهما بديهيا / والا لما جهلنا شيأ / ولا نظريا / والا لدار او تسلسل / بل البعض من كل منهما بديهى والبعض الآخر نظرى يحصل بالفكر / وهو ترتيب امور معلومة للتأدى الى مجهول

Tasavvur ve tasdikin tamamı birden bedihi değildir. / Eğer bedihi olsa idi biz hiç bir şeyin cahili olmazdık. / Nazari de değildir. / Eğer nazari olsa idi devir ve teselsül lazım gelirdi. / Bel ki bazısı bedihi bazısı da fikir ile hasıl olan nazaridir. / Fikir ise, mechule gitmek için malum emirleri tertib etmektir.

و ذلك الترتيب ليس بصواب دائما  /لمناقضة بعض العقلاء بعضا فى مقتضى افكارهم  /بل الانسان الواحد تناقض نفسه فى وقتين  /فمست الحاجة الى قانون-  يفيد معرفة طرق اكتساب النظريات من الضروريات  -والاحاطة بالصحيح والفاسد من الفكر الواقع فيها  -وهو المنطق

Bu tertib daima doğru değildir. / Çünkü akıl sahipleri fikirlerinin muktezasında birbirleriyle tenakuza düşebilirler. / Hatta bir insan bile iki vakitte kendi kendisiyle tenakuza düşebilir. / Bu sebeple – zaruriyyattan nazariyyatı elde etme yollarını bilmeyi – ve bu yolda vaki fikirlerden sahih ve fasid olanları kavramayı ifade eden – bir kanuna ihtiyaç hasıl oldu ki - bu kanun mantık ilmidir.

ورسموه/  بانه آلة قانونية-  تعصم مراعاتها الذهن عن الخطإ فى الفكر / وليس كله بديهيا والا لاستغنى عن تعلمه / ولانظريا /  والا لدار او تسلسل  /بل بعضه بديهي وبعضه نظرى يستفاد منه

Mantık ilmini şöyle tarif etmişlerdir / İlm-i Mantık kanunları olan bir alet ilmidir ki – bu ilmin kanunlarına riayet etmek zihni fikirdeki hatadan muhafaza eder. / Mantık İlmi’nin tamamı bedihi değildir. / Eğer öyle olsa idi onu taallüm etmekten (öğrenmekten) müstağni olunur (ihtiyaç duyulmazdı) / Tamamı nazari de değildir / Eğer öyle olsa idi yine devir ve teselsül icab ederdi. / Bilakis bazısı bedihi bazısı da bedihilerden elde edilen nazaridir.

الثانى فى موضوع المنطق / موضوع كل علم ما يبحث فيه عن عوارضه التى تلحقه لما هو هو اى لذاته / او لما يساويه او لجزئه فموضوع المنطق المعلومات التصورية والتصديقية / لان المنطقى يبحث عنها - من حيث انها توصل الى تصور مجهول او تصديق مجهول

Mukaddimedeki ikinci bahis Mantık İlmi’nin mevzuu hakkındadır. / (Mutlak olarak) her ilmin mevzuu o ilimde avarızından bahsedilen şeydir / ki bu avarız o şeye ya lima hüve hüve yani li-zatihi arız olur / veya kendisine müsavi olan bir şey sebebiyle arız olur / veyahut da cüz’ü sebebiyle arız olur  / Mantık İlmi’nin mevzuu malumat-ı tasavvuriyye ve malumat-ı tasdikiyyedir. / Çünkü mantık alimi, tasavvur-i mechule veya tasdik-i mechule ulaştırması hasebiyle – o malumattan bahseder.

ومن حيث يتوقف عليها الموصل الى التصور  /ككونها كلية وجزئية وذاتية وعرضية وجنسا وفصلا وخاصة/  ومن حيث يتوقف عليها الموصل الى التصديق /  اما توقفا قريبا / ككونها قضية وعكس قضية ونقيض قضية  /واما توقفا بعيدا / ككونها موضوعات ومحمولات

Şöyle ki; tasavvur-i mechule ulaştıran musıl (kavl-i şarih) malumatı tasavvuriyye’ye ihtiyaç duyar / Mesela külliyye, cüz’iyye, araziyye, cins, nevi’, fasıl ve hassa olması gibi. / Yine tasdk-i meçhule ulaştıran musıl (kıyas) de malumat-ı tasdikiyye’ye ihtiyaç duyar / bu ihtiyaç da ya tevakkuf-i karib olur. / Mesela kazıyye, aks-i kaziyye ve nakiz-i kazıyye olması gibi. / Veya tavekkuf-i baid olur / Mesela mevzu ve mahmul olması gibi.  

وقد جرت العادة بان يسمى الموصل الى التصور قولا شارحا  /والموصل الى التصديق حجة ويجب تقديم الاول على الثانى وضعا / لتقدم التصور على التصديق طبعا / لان كل تصديق لابد فيه من تصور المحكوم عليه  -اما بذاته  -او بامر صادق عليه/  والمحكوم به كذلك والحكم لامتناع الحكم ممن جهل احد هذه الامور

(Mantık İlminde), tasavvur-u mechule ulaştiran musili, kavl-i şarih diye / tasdik-ı mechule ulaştıran musıli huccet diye isimlendirmek adet olmuştur. / Birincisini ikincisi üzerine takdim etmek vaz’an vacibtir / Çünkü tasavvur tasdikten tab’an öncedir. / Çünkü her tasdik için, mahkumün aleyh’i – ya bi zatihî veya  üzerine sadık bir emir ile – tasavvur etmek lazımdır. / Aynı  şekilde mahkumun bih’i ve hükmü de tasavvur etmek icab eder. / Çünkü bu hususları bilmeyen kimselerin (bir şeye) hükmü (hüküm vermesi) mümteni’dir.

و اما المقالات فثلث  المقالة الاولى فى المفردات و فيها اربعة فصول / الفصل الاول فى الالفاظ/  دلالة اللفظ على المعنى     بتوسط الوضع له/   مطابقة /  كدلالة الانسان على الحيوان الناطق /  وبتوسطه لما دخل فيه  /تضمن /كدلالته على الحيوان او الناطق  /وبتوسطه لما خرج عنه / التزام /كدلالته على قابل العلم وصنعة الكتابة

Amma makaleler üçtür. Birinci makale müfredat hakkındadır ve burada dört fasıl vardır. /  Birinci fasıl elfaz hakkındadır. / Lafzın, vazı’ vasıtasıyla, mana üzerine delaleti / bil-mutabaka’dır. (delalet-i mutabıkıyye’dir) / İnsan lafzının hayvan-ı natık manasına delaleti gibi. / Yine vazı’ vasıtasıyla, manada dahil olana (cüz’üne) delaleti / bit-tazammun’dur (delalet-i tazammuniyye’dir) / İnsan lafzının hayvan veya natık manalarından birine delaleti gibi. / Yine vazı’ vasıtasıyla, manadan hariç olana (lazımına) delaleti / bil-iltizam’dır (delalet-i iltizamiyye’dir). / İnsan lafzının kabil-i ilim ve san’at-i kitabet manalarına delaleti gibi.

ويشترط فى الدلالة التزامية كون الامر الخارج بحالة /  يلزم من تصور المسمى تصوره/   والا لامتنع فهمه من اللفظ/ ولايشترط فيها كونه بحالة /  يلزم من تحقق المسمى فى الخارج تحققه فيه /  كدلالة لفظ العمى على البصير مع عدم الملازمة بينهما فى الخارج

Delalet-i iltizamiyye’de emr-i haricin ( lazımın ) öyle bir halde olması şart kılınmıştır ki / müsammanın tasavvurundan kendisinin de (o lazımın - emr-i haricin) tasavvuru lazım gelsin. (buna luzum-u zihnî denir) / Eğer böyle bir halde olmazsa (o emr-i harici) lafızdan anlamak mümteni’i olur. / Ancak emr-i haricin şu halde olması şart değildir: / müsammanın hariçte tahakkukundan kendisinin de hariçte tahakkukunun lazım gelmesi. (buna ise luzum-u haricî denir.) / Aralarında hariçte bir mülazemet olmamakla birlikte, Amâ lafzının Basîr’e delaleti gibi,

والمطابقة لا تستلزم التضمن/  كما فى البسائط /  و امااستلزامها الالتزام فغير متيقن / لان وجود اللازم الذهنى لكل ماهية-  يلزم من تصورها تصوره -  غير معلوم  /وما قيل ان تصور كل ماهية يستلزم تصور انها ليست غيرها فممنوع /  ومن هذا تبين عدم استلزام التضمن الالتزام /  و اما هما فلا يوجدان الا مع المطابقة  /لاستحالة وجود التابع من حيث انه تابع بدون المتبوع  

Delalet bil-mutabaka, delalet bit-tazammun’u istilzam etmez (yani icab etmez, gerektirmez) / basitalarda (manasının cüzleri olmayan lafızlarda) olduğu gibi. / Delalet bil-mutabaka’nın, delalet bil-iltizam’ı icab etmesi ise katî değildir. / Çünkü her mahiyet için – o mahiyeti tasavvurdan kendisinin de tasavvurunun lazım geldiği – lazım-ı zihnî’nin bulunup bulunmadığı malum değildir. / Bu hususta söylenilen “Her bir mahiyeti tasavvur etmek, o mahiyetin (o mahiyet olup) başka mahiyet olmadığını icab eder” (şeklindeki görüş) memnudur. / İşte buradan, delalet bit-tazammun’un, delalet bil-iltizam’ı icab etmediği de tebeyyün etti (açığa çıktı – anlaşıldı) / Delalet bit-tazammun ve delalet bil-iltizam, ancak delalaet bil-mutabaka ile beraber bulunur / Çünkü tabî, tabî olması hasebiyle, ancak metbû ile beraber bulunabilir.

والدال بالمطابقة  /ان قصد بجزء منه الدلالة على جزء معناه فهو المركب كرامى الحجارة  /والا فهو المفرد / وهو ان لم يصلح لان يخبر به وحده فهو الاداة كفى و لا  /وان صلح لذلك  /فان دل بهيئته على زمان معين من الازمنة الثلثة فهو الكلمة  /وان لم يدل فهو الاسم

Bil-mutabaka delalet eden lafız / eğer o lafzın cüz’ü ile manasının cüz’ü üzerine delalet kasdolunursa bu mürekkebtir, rami’l-hicare gibi. / Eğer lafzın cüz’ü ile manasının cüz’ü üzerine delalet kasdolunmazsa, bu müfred’tir / Müfred, eğer kendisiyle tek başına haber verilmeye salih olmazsa edat’tır, fî ve lâ gibi. / Eğer kendisiyle tek başına haber verilmeye salih olur / ve üç zamandan muayyen bir zaman üzerine heyetiyle delalet ederse bu kelime’dir / eğer üç zamandan muayyen bir zaman üzerine heyetiyle delalet etmezse bu da isim’dir.

وحينئذ اما ان يكون معناه واحدا او كثيرا  /فان كان الاول فان تشخص ذلك المعنى يسمى علما والا فمتواطأ ان استوت افراده الذهنية والخارجية فيه كالانسان والشمس / و مشككا ان كان حصوله فى البعض اولى واقدم واشد من الآخر كالوجود بالنسبة الى الواجب والممكن 

O zaman (yani isim olduğu zaman), bunun manası ya bir olur veya çok olur / Manası bir olur ve bu mana teşahhus ederse, bu alem diye isimlendirilir / eğer teşahhus etmez ve efrad-ı zihniyyesi ile efrad-ı hariciyyesi bu manada müsavi olursa bu mütavatı’ olur, insan ve şems gibi  / eğer müsavi olmaz ve bazısının husulü, diğer bazısına göre evla, akdem ve eşed olursa, bu müşekkek’tir, vacib ve mümkine nisbetle vucud gibi.

وان كان الثانى / فان كان وضعه لتلك المعانى على السوية فهو المشترك كالعين / وان لم يكن كذلك بل وضع لاحدهما اولا ثم نقل الى الثانى / وحينئذ ان ترك موضوعه الاول يسمى منقولا / عرفيا ان كان الناقل هو العرف العام كالدابة / وشرعيا ان كان الناقل هو الشرع كالصلوة والصوم / واصطلاحيا ان كان الناقل هو العرف الخاص كاصطلاحات النحاة والنظار وغيرهما

Eğer (Müfredin) manası çok olur / ve bu manalara vaz’ı ales-seviye (müsavi) olursa bu Müşterek’tir. Ayn lafzı gibi. / Ancak böyle olmazsa (yani bu manalara vaz’ı müsavi olmazsa) ve önce bir manaya vaz olunup sonra diğerine nakledilirse / ve bu takdirde de birinci mana terk edilirse Menkul diye isimlendirilir; / ( bu durumda) eğer nakil örf-i âm olursa menkul-i örfî denir, dabbe lafzı gibi. / Eğer şer-i şerif olursa menkul-i şer’î denir, salat ve savm lafızları gibi. /Eğer örf-i has olursa, menkul-i ıstılahi diye isimlendirilir. Nahiv ve mantık alimleriyle diğerlerinin ıstılahları gibi.

وان لم يترك موضوعه الاول/  يسمى بالنسبة اليه حقيقة  /وبالنسبة الى المنقول اليه مجازا /  كالاسد بالنسبة الى الحيوان المفترس والرجل الشجاع / وكل لفظ بالنسبة الى لفظ آخر مرادف له  -ان توافقا فى المعنى / ومباين له  -ان اختلفا فيه

Eğer birinci mana terk edilmezse / birinci manaya nisbetle hakikat, / kendisine nakil olunduğu (ikinci) manaya nisbetle mecaz diye ismlendirilir. / Hayvan-ı Müfteris ve Racül-i Şücâ’’ya nisbetle Esed lafzı gibi.

واما المركب فهو اما تام وهو الذى يصح السكوت عليه  /واماغير تام وهو بخلافه / والتام ان احتمل الصدق والكذب فهو الخبر / وان لم يحتمل فهو الانشاء /  فان دل على طلب الفعل دلالة اولية اى وضعية  /فهو مع الاستعلاء امر كقولنا اضرب انت  /ومع الخضوع سؤال  /و دعاء ومع التساوى التماس 

Mürekkebe gelince… Bu ya mürekkeb-i tam olur. / Mürekkeb-i tam, üzerine sükut sahih olandır. / Veya mürekkeb-i  gayr-i tam olur. Bu da evvelkinin hilafınadır. / Mürekkeb-i tam, eğer sıdka ve kizbe muhtemel olursa bu haberdir. / Muhtemel olmazsa bu inşadır. / İnşa eğer, delalet-i evveliyye yani vaz’iyye ile, taleb-i fiile delalet ederse / ve isti’la ile olursa bu emirdir, idrib ente kavlimiz gibi. / Huzû (yani aşağıdan yukarıya) ile olursa, bu süal ve duadır. / Tesavi (yani müsavat) ile olursa, bu iltimastır.

وان لم يدل فهو التنبيه  /ويندرج فيه التمنى والترجى والقسم والنداء / واما غير التام فهو اما تقييدى كالحيوان الناطق  /واما غير تقييدى كالمركب من اسم واداة اوكلمة واداة  

Eğer taleb-i fiile delalet etmezse, bu tenbihtir. / Tenbih’te temenni, teracci, kasem ve nida münderictir (yani tenbihe dahildir) / Mürekkeb-i gayr-i tam, ya takyidî olur, hayvan-ı natık gibi. / Veya gayr-i takyidî olur, bir isim ve bir edattan yahut bir kelime ve bir edattan mürekkeb olanlar gibi.

الفصل الثانى فى المعانى المفردة / كل مفهوم فهو جزئى حقيقى ان منع نفس تصوره من وقوع الشركة فيه  /وكلى ان لم يمنع  /واللفظ الدال عليهما يسمى جزئيا و كليا بالعرض  /والكلى اما ان يكون تمام ماهية ما تحته من الجزئيات  /او داخلا فيها /  او خارجا عنها

İkinci fasıl müfred manalar hakkındadır. / her mefhum ya cüz’iyy-i hakikî olur; eğer o mefhumu sadece tasavvur etmek, o manada şirket vuku’unu (yani bir çok ferdin o manada müşterek olmasını) men ederse. / Ya da külliyy-i hakiki olur, eğer şirket vuku’uu men etmezse. / Cüz’î ve küllî mefhumlara delalet eden lafza da, arazî olarak, cüz’î veya küllî denir. / Küllî, ya cüz’iyyatından mâ-tahtındaki fertlerin mahiyetinin tamamı olur /  veya o mahiyete dahil olur  / veya o mahiyetten hariç olur.

والاول هو النوع الحقيقى  /سواء كان متعدد الاشخاص  /وهو المقول فى جواب ماهو بحسب الشركة والخصوصية معا كالانسان/   او غير متعدد الاشخاص  /فهو المقول فى جواب ماهو بحسب الخصوصية المحضة كالشمس/  فهو اذن كلى مقول على واحد فقط او على كثيرين متفقين بالحقايق فى جواب ماهو

Birincisi (yani mahiyetin tamamı olan) nev-i hakikî’dir. / (Bu Nev-i Hakikî) ister müteaddidi’l-eşhas (şahısları çok) olsun / Bu müteaddidi’l-eşhas olan hem bi-hasebiş-şirket hem de bi-hasebil-hususiyye mâ hüve sorusuna cevap olur. İnsan gibi. (Bu cümle şu manaya gelmektedir: Bu gibi nevilere mâ hüve sorusu hem tüm şahıslar için müştereken sorulabilir, hem de her şahıs için tek tek sorulabilir.) / İster gayr-i müteaddidi’l-eşhas olsun / Gayr-i müteaddidi’l-eşhas olan sadece bi-hasebi’l-hususiyye ma hüve’ye cevap olabilir. Şems gibi. / O takdirde bu nev-i hakiki, hakikatleri müttefik olan bir çok fert veya bir fert üzerine ma hüve’nin cevabında mahmul olan külli’dir.

 وان كان الثانى فان كان تمام الجزء المشترك -  بينها وبين نوع آخر  /فهو المقول فى جواب ماهو بحسب الشركة المحضة كالحيوان بالنسبة الى الانسان والفرس  /ويسمى جنسا  /ورسموه بانه كلى مقول على كثيرين مختلفين بالحقايق فى جواب ماهو 

Eğer (küllî) ikincisi (yani mahiyete dahil olan) olursa / ve kendisi ile diğer bir nev’î arasında tamam-ı cüz-i müşterek olursa / bu sadece bi-hasebi’ş-şirke ma hüve’ye cevap olabilir. İnsan ve Feres’e nisbetle hayvan gibi. / Bu cins diye isimlendirilir. / Cinsi şöyle tarfi etmişlerdir: Ma hüve’nin cevabında hakikatleri muhtelif bir çok fertlere mahmul olan küllî’dir.

وهو قريب ان كان الجواب عن الماهية وعن بعض ما يشاركها فيه عين الجواب عنها وعن كل ما يشاركها فيه /  كالحيوان بالنسبة الى الانسان / وبعيد ان كان الجواب عنها وعن بعض ما يشاركها فيه غير الجواب عنها وعن بعض الآخر  /فيكون هناك جوابان ان كان بعيدا بمرتبة كالجسم النامى بالنسبة الى الانسان والنباتات /  وثلثة اجوبة ان كان بعيدا بمرتبتين كالجسم  /واربعة اجوبة ان كان بعيدا بثلث مراتب كالجوهر  /وعلى هذا القياس

Bu (cins) cins-i karib olur: eğer bir mahiyet ile o mahiyete cinsde müşterek olan bazı mahiyetlere (sorulan soruya) verilen cevap ile, o mahiyet ve cinsde kendisine müşterek olan bütün mahiyetlere (sorulan soruya) verilen cevap aynı olursa. / İnsana nisbetle hayvan gibi. / Veya cins-i ba’îd olur: eğer o mahiyet ile cinsde kendisine müşterek olan bazı mahiyetlere (sorulan soruya) verilen cevap ile, o mahiyet ve cinsde müşterek olduğu diğer bazı mahiyetlere (sorulan soruya) verilen cevap farklı olursa. / Eğer bir mertebe ba’îd olursa burada iki cevap bulunur. İnsan ve nebatata nisbetle Cism-i Nami gibi. / Eğer iki mertebe ba’îd olursa burada üç cevap bulunur. Cisim gibi. / Eğer üç mertebe ba’îd olursa burada dört cevap bulunur. Cevher gibi. / Kıyas bu şekildedir.

و ان لم يكن تمام الجزء المشترك بينها وبين نوع  /فلا بد وان لايكون مشتركا اصلا  /او يكون بعضا من تمام المشترك مساويا له  /والا لكان مشتركا بين الماهية وبين نوع آخر / ولايجوز ان يكون تمام المشترك بالنسبة الى ذلك النوع  /لان المقدر خلافه بل بعضه  /ولا يتسلسل بل ينتهى الى ما يساويه  /فيكون فصل جنس  /وكيف كان يميز الماهية عن مشاركها فى جنس او فى وجود فكان   فصلا

Eğer kendisi ile diğer nev’i arasında tamam-ı cüz-i müşterek olmazsa / o zaman ya asla müşterek olmaması lazımdır. / veya tamam-ı cüz’i müşterekin, kendisine müsavi olan ba’zı olması lazımdır. / Eğer müsavi olan ba’z olmazsa, o mahiyet ile diğer bir nev’i arasında müşterek olur / ve bu nev’iye nisbetle tamam-ı cüz’i müşterek olması caiz olmazdı. / Çünkü mukadder bunun hilafınadır. / Bilakis ba’zı olur / ve teselsül de etmez, bilakis kendisine müsavi olanda son bulur. / Ve cinsin faslı olur. / Hangi şekilde olursa olsun (yani asla müşterek olmayarak veya tamam-ı cüz-i müşterekin kendisine müsavi ba’zı olarak) mahiyeti cinsdeki veya vucuttaki müştereğinden ayırır ve fasıl olur.

ورسموه بانه كلى يحمل على الشئ فى جواب اى شئ هو فى جوهره  /فعلى هذا لو تركبت حقيقة من امرين متساويين او امور متساوية كان كل منها فصلا لها  /لانه يميزها عن مشاركها فى الوجود  /والفصل المميز للنوع عن مشاركه فى الجنس/  قريب ان ميزه عن مشاركه فى جنس قريب كالناطق للانسان  /وبعيد ان ميزه عنه فى جنس بعيد كالحساس للانسان

Faslı şöyle tarif etmişlerdir: Eyyü şey’in hüve fî cevherihî süalinin cevabında bir şey üzerine mahmul olan küllîdir. / Buna göre bir hakikat, iki veya daha fazla “müsavî emirden” terekküb etse, bunların tamamı o hakikat için fasıl olur.    / Çünkü bu müsavî emir, o hakikati vucuttaki müşariğinden ayırır. / Mahiyeti cinsdeki müşariğinden ayıran fasıl / eğer onu cins-i karibindeki müşariğinden ayırırsa, fasl-ı karibtir. İnsan için natık gibi. / Eğer onu cins-i baîdindeki müşariğinden ayırırsa, fasl-ı baîd’tir. İnsan için hassas gibi.

واما الثالث فان امتنع انفكاكه عن الماهية فهو عرض لازم  /والا فمفارق  /واللازم قد يكون لازما للوجود كالسواد للحبشى  /وقد يكون لازما للماهية وهو اما بين وهو الذى يكون تصوره مع تصور ملزومه كافيا فى جزم الذهن باللزوم بينهما  /كالانقسام للمتساويين للاربعة

Amma üçüncüsü (yani mahiyetten hariç olan) eğer o mahiyetten ayrılması mümtenî olursa bu araz-ı lazımdır. / Eğer mümtenî olmazsa, bu araz-ı müfarıktır. / Araz-ı lazım, bazı kere vucud için lazım olur. Habeşî için siyahlık gibi. / Bazı kere de mahiyet için lazım olur. / Mahiyet için lazım olan ya beyyin olur / Beyyin, lazım ile beraber melzumunu tasavvur etmek, zihnin ikisi arasında Luzum olduğuna hükmetmesi için kafi olandır. / Dört için, iki eşit parçaya bölünebilmek gibi.

واما غير بين  /وهو الذى يفتقر جزم الذهن باللزوم بينهما الى وسط /  كتساوى الزوايا الثلث للقائمتين للمثلث  /وقد يقال البين على اللازم الذى يلزم من تصور ملزومه تصوره  /والاول اعم

Veya (Mahiyet için lazım olan) gayr-i beyyin olur. / Bu ise, aralarında luzum ile hüküm verebilmesi için, zihnin bir delile muhtaç olduğu lazımdır. / Üçgenin iç açılarının, iki dik açıya müsavi olması gibi. (Bunun için delile ihtiyaç vardır. Yani zihin bu hususta hüküm verebilmek için delile ihtiyaç duyar.) / Ancak luzum-u beyyin için şu şekilde de tarif yapılmıştır: Beyyin, öyle bir lazımdır ki, melzumunu tasavvurdan kendisini tasavvur lazım gelir. / Ancak birincisi  (ilk tarif) daha umumidir.

والعرض المفارق اما سريع الزوال  /كحمرة الحجل وصفرة الوجل  /واما بطئ الزوال كالشيب والشباب / و كل واحد من اللازم والمفارق ان اختص بافراد حقيقة واحدة فهو الخاصة كالضاحك  /والا فهو العرض العام كالماشى

Araz-ı Müfarık ise ya serî’u’z-zeval olur. / Utanan işinin kızarması, korkan kişinin sararması gibi. / Veya      batîü’z-zeval olur. Gençlik ve yaşlılık gibi. / Araz-ı Lazım ve Müfarıktan her biri eğer bir hakikatin fertlerine mahsus olursa bu hassa’dır. Dahik gibi. / Eğer bir hakikatin fertlerine mahsus olmazsa bu araz-ı âm’dır. Mâşî gibi.

ويرسم الخاصة بانها كلية مقولة على ما تحت حقيقة واحدة فقط قولا عرضيا /  والعرض العام بانه كلى مقول على افراد حقيقة واحدة وغيرها قولا عرضيا /  فالكليات اذن خمسة نوع وجنس وفصل وخاصة وعرض عام

Hassa şu şekilde tarif olunur: Bir hakikatin altındaki fertlere kavl-i arazî olarak mahmul olan küllî’dir. / Araz-ı Âm ise (şu şekilde tarif olunmuştur): Bir hakikatin fertleri ile diğer başka hakikatin fertleri üzerine, kavl-i arazi olarak mahmul olan küllidir. / (Tüm bunlardan anlaşıldığı üzere) küllî beştir: Nevi’, cins, fasıl, hassa, araz-ı âm

الفصل الثالث فى مباحث الكلى والجزئى  /وهى خمسة  /الاول الكلى قد يكون ممتنع الوجود فى الخارج  /لا لنفس مفهوم اللفظ  /كشريك البارى عز اسمه  /وقد يكون ممكن الوجود لكن لا يوجد كالعنقاء  /وقد يكون الموجود منه واحدا فقط مع امتناع غيره كالبارى تعالى /  او مع امكانه كالشمس  /وقد يكون الموجود منه كثيرا اما متناهيا كالكواكب السبعة السيارة او غير متناه كالنفوس الناطقة

Üçüncü fasıl, küllî ve cüz’î’nin bahisleri hakkındadır. / Bu da beştir. / Birincisi: Küllî, ya haricte vucudu mümteni’ olur. (Mevcudiyeti mümkün olmaz) / Sadece lafzın mefhumu mümteni’ değildir. / şerik-i bâri azze-smühü gibi. / Bazı kere de vucudu mümkin olur ancak mevcut olmaz. Anka gibi. / Küllîden mevcut olanlar, ya bir olarak bulunur bununla birlikte gayrisi mümkün olmaz. Bârî Teâla gibi. / Veya yine bir olarak bulunur gayrisi mümkin olur. Şems gibi. /

الثانى اذا قلنا للحيوان مثلا انه كلى فهناك امور ثلثة الحيوان من حيث هو هو  /وكونه كليا  /والمركب منهما / والاول يسمى كليا طبيعيا  /والثانى كليا منطقيا  /والثالث كليا عقليا  /والكلى الطبيعى موجود فى الخارج /  لانه جزء من هذا الحيوان الموجود فى الخارج  /وجزء الموجود موجود  /واما الكليان الاخيران ففى وجودهما فى الخارج خلاف  /والنظر فيهما خارج عن المنطق 

İkincisi: Biz mesela el-hayvanü külliyyün dediğimiz vakit. Burada üç emir vardır. / Birinci emir hayvanın hayvan olması haysiyetiyledir. / İkincisi hayvanın külli olması haysiyetiyledir. / Üçüncüsü bu ikisinden mürekkeb olması haysiyetiyledir. / Birincisi külliyy-i tabî’î diye / ikincisi külliyy-i mantıkî diye / üçüncüsü de külliyy-i aklî diye isimlendirilir. / Külliyy-i tabî’î hariçte mevcuttur. / Çünkü külliyy-i tabî’î, hariçte mevcut olan hayvandan bir cüzdür. / Mevcudun cüz’ü de mevcuttur. / Diğer iki küllî’nin hariçte mevcud olup olmadığında hilaf vardır. / Ancak bu ikisine nazar, mantık ilminden hariçtir.

الثالث الكليان متساويان ان صدق كل واحد منهما على كل ما يصدق عليه الآخر كالانسان والناطق /  وبينهما عموم وخصوص مطلق ان صدق احدهما على كل ما يصدق عليه الآخر من غير عكس كالحيوان والانسان  /وبينهما عموم وخصوص من وجه ان صدق كل واحد منهما على بعض ما يصدق عليه الآخر فقط كالحيوان والابيض / ومتباينان ان لم يصدق شئ منهما على شئ مما يصدق عليه الآخر كالانسان والفرس

Üçüncüsü: Eğer iki küllîden her biri diğerinin sadık olduğu tüm fertlere sadık olursa bu iki külli arasında müsavât olur. İnsan ve natık gibi. / Yine iki külliden biri, diğerinin sadık olduğu tüm fertlere sadık olur ancak aksi olmazsa o zaman bu ikisi arasında umum-husus mutlak vardır. Hayvan ve insan gibi. / Yine iki külliden herbiri diğerinin sadık olduğu bazı fertlere sadık olursa bu ikisi arasında umum-husus min vecih vardır. Hayvan ve Ebyaz gibi. / Yine iki külliden hiç biri diğerinin sadık olduğu hiç bir yere sadık olmazsa bu iki külli arasında mübayenet vardır. İnsan ve Feres gibi.

الرابع الجزئى كما يقال على المعنى المذكور  /المسمى بالحقيقى  /فكذلك يقال على كل اخص تحت الاعم ويسمى الجزئى الاضافى  /وهو اعم من الاول لان كل جزئى حقيقى فهو جزئى اضافى دون العكس

Cüz’î mezkur mana üzerine ıtlak olunduğu gibi /ki ona cüz’iyy-i hakiki denir / aynı şekilde e’ammın tahtındaki her ehas için de ıtlak olunur / ve buna cüz’iyy-i izafî diye isim verilir. / Bu cüz’iyy-i izafi, cüz’iyy-i hakiki’den umumidir. / Çünkü her cüz’iyy-i hakiki, aynı zamanda cüz’iyy-i izafidir / ancak aksi değildir.

الخامس النوع كما يقال على ما ذكرناه  /و يقال له النوع الحقيقى  /فكذلك يقال على كل ماهية يقال عليها وعلى غيرها الجنس فى جواب ماهو قولا اوليا  /ويسمى النوع الاضافى

Beşincisi: Nevi’  zikrettiğimiz mana üzerine ıtlak olunduğu gibi / ki ona nev’i hakiki diye isim verilir / Aynı şekilde her bir mahiyete de ıtlak olunur ki / o mahiyet ile diğer bir mahiyet üzerine ma hüve’nin cevabında, kavl-i evvelî olarak, cins (yani cins olan bir kelime) ıtlak olunur. / Buna ise nev’i izafi denir.    
ومراتبه اربع  /لانه اما ان يكون اعم الانواع وهو النوع العالى كالجسم  /او اخصها وهو النوع السافل كالانسان  /ويسمى نوع الانواع  /او اعم من السافل واخص من العالى وهو النوع المتوسط كالحيوان والجسم النامى/  اوم
ومراتب الاجناس ايضا هذه الاربع  /لكن العالى كالجوهر فى مراتب الاجناس يسمى جنس الاجناس لاالسافل /كالحيوان ومثال المتوسط فيها  الجسم النامى والجسم  /والجنس المفرد كالعقل ان قلنا ان الجوهر ليس بجنس له

Cinsin mertebeleri de aynı şekilde dörttür. / Ancak cinsi âli –ki mesela cevher gibi- meratib-i ecnasta cinsü’l-ecnas diye isimlendirilir. / Cins-i safil değil. (Nev’inin mertebelerinde nev’u’l-enva’ nev’i safil idi. Burada cinsü’l-ecnas cins-i safil değil cins-i âlidir.) / Hayvan gibi. / Cinsin mertebelerinde cins-i mütevassıt’ın misali cism-i nami ve cisimdir. / Cins-i Müfred ise akıl gibidir. / Ancak (aklın cins-i müfred olması) biz “cevher akıl için cins değildir” diye hüküm verirsek olur.

والنوع الاضافى موجود بدون الحقيقى  /كالانواع المتوسطة  /والحقيقى موجود بدون الاضافى  /كالحقائق البسيطة / فليس بينهما عموم و خصوص مطلق  /بل كل منهما اعم من الآخر لصدقهما على النوع السافل

Nev’i izafî, nev’i hakiki olmadan mevcuttur. / Mütevassıt neviler gibi. / Nev’i hakiki, nev’i izafî olmadan mevcuttur. Hakaik-i Basita gibi. / Aralarında umum-husus mutlak yoktur. / Herbiri diğerinden daha umumidir. / Çünkü her ikisi de nev’i safil üzerine sadık olurlar.  

وجزء المقول فى جواب ماهو ان كان مذكورا بالمطابقة  /يسمى واقعا فى طريق ماهو  /كالحيوان او الناطق بالنسبة الى الحيوان الناطق الواقع فى جواب السؤال بماهو عن الانسان /  وان كان مذكورا بالتضمن يسمى داخلا فى جواب ماهو  /كالجسم النامى او الحساس او المتحرك بالارادة الدال عليها الحيوان بالتضمن

Ma hüve’nin cevabındaki mahmulün cüz’ü, eğer bi’l-mutabaka mezkur olursa / buna vâki’ fî tarık-ı ma hüve denir.      / “el-İnsanü ma hüve” şeklinde sorulan süalin cevabındaki “hüve hayvanün natıkun” cümlesine nisbetle, hayvan veya natık gibi. / Eğer bit-tazammun mezkur olursa / dahil fî cevab-ı ma hüve diye isimlendirilir. / Hayvan lazfzının bit-tazammun delalaet ettiği, cism-i namî veya hassas veya müteharrik bil-irade gibi.

والجنس العالى جاز ان يكون له فصل يقومه  /لجواز تركبه من امرين متساويين او امور متساوية  /ويجب ان يكون له فصل يقسمه  /والنوع السافل يجب ان يكون له فصل يقومه ويمتنع ان يكون له فصل يقسمه /والمتوسطات يجب ان يكون لها فصول تقومها وفصول تقسمها  /وكل فصل يقوم العالى فهو يقوم السافل من غير عكس كلى 

Cins-i âli için fasl-ı mukavvim olması caizdir. / Çünkü cins-i ali’nin iki veya daha fazla müsavi emirden terekküb etmesi caizdir. / Ancak cins-i ali için fasl-ı mukassim bulunması vaciptir. / Nev-i Safil için fasl-ı mukavvim’in bulunması vacib, fasl-ı mukassim bulunması caiz değildir. / Mutevassıtat için fasl-ı mukavvimler bulunması da fasl-ı mukassimler bulunması da vaciptir. / All’yi tarif tarif eden her fasıl, safili de tarfi eder ancak burada aks-i külli yoktur.

الفصل الرابع فى التعريفات  /المعرف للشئ هو الذى يستلزم تصوره تصور ذالك الشئ او امتيازه عن كل ماعداه  /وهو لايجوز ان يكون نفس الماهية لان المعرف معلوم قبل المعرف والشئ لا يعلم قبل نفسه و لااعم لقصوره عن افادة التعريف و لااخص لكونه اخفى وهو مساو لها فى العموم والخصوص

Dördüncü fasıl, ta’rifât hakkındadır. / Bir şey için Muarrif (tarif), kendisini tasavvur etmek, o şeyin de tasavvurunu icab eden veya o şeyi başka her şeyden ayırmayı icab eden (kavil)dir. / (Tarifin) mahiyetin aynısı olması caiz değildir. / Çünkü tarif, muarraftan (tarif olunan şeyden) önce malumdur. / Halbu ki bir şey, kendinden önce malum olamaz. / Yine tarifin, muarrafdan daha umumi olmaması da lazımdır. / Çünkü bu (yani tarifin umumi olması), tarifi ifade etme hususunda kusurludur (Ağyarını mani’ değildir.) / Tarif muarraftan daha hususi de olmamalıdır. / Çünkü böyle tarif ahfadır. (Efradını cam’i değildir.) / Tarif muarrafa umum ve hususlukta müsavi olmalıdır.

ويسمى حدا تاما ان كان بالجنس والفصل القريبين  /وناقصا ان كان بالفصل القريب وحده او به وبالجنس البعيد  /ورسما تاما ان كان بالجنس القريب والخاصة  /ورسما ناقصا ان كان بالخاصة وحدها او بها وبالجنس البعيد

(Bu muarrif) ya had-i tam diye isimlendirilir : eğer cins-i karib ve fasl-ı karib ile yapılırsa. / Veya had-i nakıs diye isimlendirilir: eğer sadece fasl-ı karib ile veya fasl-ı karib ve cins-i baîd ile olursa. / Ya da resm-i tam diye isimlendirlir: eğer vins-i karib ve hassa ile olursa. / Veyahut da resm-i nakıs diye isimlendirlir: eğer sadece hassa ile veya hassa ve cins-i baîd ile olursa.

ويجب الاحتراز عن تعريف الشئ بما يساويه فى المعرفة والجهالة  /كتعريف الحركة بما ليس بسكون والزوج بما ليس بفرد / وعن تعريف الشئ بما لا يعرف الا به  /سواء كان بمرتبة واحدة  كما يقال الكيفية ما بها يقع المشابهة ثم يقال المشابهة اتفاق فى الكيفية  /اوبمراتب كما يقال الاثنان زوج اول ثم يقال الزوج هو المنقسم بمتساويين ثم يقال المتساويان هما الشيئان اللذان لايفضل احدهما على الآخر ثم يقال الشيئان هما الاثنان  /ويجب ان يحترز عن استعمال الفاظ غريبة وحشية غير ظاهرة الدلالة بالقياس الى السامع  /لكونه مفوتا للغرض

Bir şeyi, marifet ve cehalette kendine müsavi olan başka br şeyle tarfi etmekten ihtiraz (kaçınmak) vaciptir. / Hareketi, “sükun olmayandır.” diye; çifti, “tek olmayandır” diye tarif etmek gibi. / Yine bir şeyi ancak kendisiyle bilinen başka bir şeyle tariften de ihtiraz vaciptir. / Bu ister bir mertebe ile olsun : şöyle söylenmesi gibi : “….” / veya birkaç mertebe ile olabilir : şöyle söylenmesi gibi : “…….” / yine garib, yabancı ve işitene göre delaleti zahir olmayan lafızları tarifte kullanmaktan da ihtiraz vaciptir.  / Çünkü bu tariften maksadımızı ortadan kaldırır.
المقالة الثانية فى القضايا و احكامها  /و فيها مقدمة و ثلثة فصول  / اما المقدمة ففى تعريف القضية واقسامها الاولية  /القضية قول يصح ان يقال لقائله انه صادق فيه او كاذب فيه  /وهى حملية ان انحلت بطرفيها الى مفردين  /كقولنا    زيد هو عالم   و  زيد ليس هو بعالم    /وشرطية ان لم تنحل

İkinci makale kazıyyeler ve ahkamı hakkındadır. / İkinci makalede bir mukaddime ve üç fasıl vardır. / Amma mukaddime, kaziyenin tarifi ve aksam-ı evveliyesi hakkındadır. / Kazıyye bir kavildir (sözdür) ki o kavlin kaili (o sözün sahibi) için ‘bu kişi sözünde sadıktır veya kazibtir’ demek sahih olur. [Kaziyye, kaili için ‘sadıktır veya kazibtir’ demenin sahih olduğu kavildir] / Bu kaziye ya hamliyye olur: eğer iki tarafı müfrede ayrılırsa. / …. sözümüz ve …. sözümüz  gibi. / Veya Şartıyye olur: eğer iki tarafı müfrede ayrılmazsa.

والشرطية اما متصلة وهى التى يحكم فيها بصدق قضية او لاصدقها على تقدير صدق قضية اخرى  /كقولنا ان كان هذا انسانا فهو حيوان و ليس ان كان هذا انسانا فهو جماد  /و اما منفصلة وهى التى يحكم فيها باتنافى بين القضيتين فى الصدق ولكذب معا  /او فى احدهما فقط  /او بنفيه /  كقولنا اما ان يكون هذا العدد زوجا او فردا  /و ليس اما ان يكون هذا الانسان كاتبا او اسود

Şartıyye ya Muttasıla olur / Bu muttasıla, kendisinde, bir kazıyyenin sıdkı veya adem-i sıdkına (yani tahakkuk ettiği veya etmediğine), diğer bir kazıyyenin sıdkı takdiri üzere, hükm olunan kazıyyedir. / …. sözümüz ve …… gibi. / Veya bu şartıyye Munfasıla olur. / Munfasıla ise iki kazıyye arasında hem sıdıkta hem kizibte / veya yalnız sıdıkta ya da yalnız kizibte münafaat (zıtlık) olduğu ile / yahut bu munafaatın nefyi ile, kendisinde hükmolunan kazıyyedir. / …. sözümüz ve / ….. sözümüz gibi.

الفصل الاول فى الحملية و فيه اربعة مباحث  /البحث الاول فى اجزائها و اقسامها  /والحملية انما تتحقق باجزاء ثلثة  /محكوم عليه و يسمى موضوعا  /و محكوم به و يسمى محمولا  /و نسبة بينهما بها يرتبط المحمول بالموضوع  /ويسمى اللفظ الدال عليها رابطة  /كهو فى قولنا زيد هو عالم  /و يسمى القضية حينئذ ثلثية  /و قد يحذف الرابطة فى بعض اللغات لشعور الذهن بمعناها  /و يسمى القضية حينئذ ثنائية

Birinci fasıl hamliyye hakkındadır ve burada dört bahis vardır. / Birinci bahis hamliyye’nin cüzleri ve kısımları hakkındadır. / Hamliyye ancak şu üç cüz’le tahakkuk eder: / 1-Mahkumun aleyh ki buna mevzû denir. / 2-Mahkumun bih. Buna ise mahmul denir. / 3- Bu ikisi arasındaki nisbet ki bu nisbet ile mahmul mevzu ile irtibat kurar. /  Bu nisbete delalaet eden lafza ise rabıta nedir. / …. kavlimizdeki   hüve   gibi. / İşte bu takdirde (yani rabıta mezkur olduğu zaman) kazıyye sülasiyye diye isimlendirilir. / Bazı lügatlerde, zihin manasını bildiği için, rabıta hazfedilir. / O zaman (yani rabıta mahzuf olduğu zaman)  kazıyye sünaiyye diye adlandırılır.

وهذه النسبة ان كانت نسبة بها يصح ان يقال ان الموضوع محمول فالقضية موجبة  /كقولنا الانسان حيوان و ان كانت نسبة بها يصح ان يقال ان الموضوع ليس بمحمول فالقضية سالبة  /كقولنا الانسان ليس بحجر

İşte bu nisbet, eğer “mevzu mahmuldür” demenin sahih olduğu bir nisbet olursa, o zaman kazıyye mucibedir. / …. sözümüz gibi. / Eğer “mevzu mahmul değildir” demenin sahih olduğu bir nisbet olursa, o zaman da kazıyye salibedir. / …. sözümüz gibi.

و موضوع الحملية ان كان شخصا معينا سميت مخصوصة و شخصية  /وان كان كليا  /فان بين فيها كمية افراد ما صدق عليه الحكم  /ويسمى اللفظ الدال عليها سورا  /سميت محصورة و مسورة  /وهى اربع

Hamliyyenin mevzusu, eğer şahs-ı muayyen olursa, bu hamliyye mahsusa veya şahsıyye diye isimlenir / Eğer hamliyyenin mevzusu külli olur / ve üzerine hüküm sadık olduğu fertlerin kemiyyeti kendisinde beyan olunursa /-ki o kemiyyete delalet eden lafza sur denir- / o zaman bu hamliyye, müsevvere diye adlanır / bu da dört kısımdır.

لانه ان بين فيها ان الحكم على كل الافراد فهى الكلية اما موجبة و سورها كل كقولنا كل نار حارة واما سالبة وسورها لاشئ و لاواحد كقولنا لاشئ و لاواحد من الانسان بحمار و ان بين فيها ان الحكم على بعض الافراد فهى الجزئية اما موجبة و سورها بعض و واحد كقولنا بعض الحيوان انسان واما سالبة وسورها ليس كل و ليس بعض كقولنا ليس كل حيوان انسانا

وان لم يبين فيها كمية الافراد فان لم تصلح لان يصدق كلية و جزئية سميت طبيعية كقولنا الحيوان جنس والانسان نوع وان صلحت لذلك سميت مهملة كقولنا الانسان فى خسر وهى فى قوة الجزئية لانه متى صدق الانسان فى خسر صدق بعض الانسان فى خسر و بالعكس 

 البحث الثالث فى العدول والتحصيل  /حرف السلب ان كان جزأ من الموضوع كقولنا اللاحى جماد  /او من المحمول كقولنا الجماد لاعالم  /او منهما جميعا كقولنا اللاحى لاعالم /  سميت القضية معدولة موجبة كانت او سالبة


Üçüncü bahis, udul ve tahsil hakkındadır. / Harf-i selb, eğer …. sözümüz gibi mevzudan bir cüz olursa / veya …. sözümüz gibi mahmulden bir cüz olursa / veyahut da …. sözümüz gibi her ikisinden bir cüz olursa / kazıyye ister mucibe olsun ister salibe olsun ma’dule diye isimlendirilir.

والاعتبار بايجاب القضية و سلبها بالنسبة الثبوتية او السلبية/  لا بطرفى القضية  /فان قولنا كل ماليس بحى فهو لا عالم موجبة  مع ان طرفيها عدميان  /وقولنا لا شيئ من المتحرك بساكن سالبة  مع ان طرفيها وجوديان

Kazıyye’nin icabında veya selbinde (yani mucibe veya salibe olmasında) itibar, nisbet-i subutiyye veya selbiyye’ye’dir (nisbetin subuti veya selbî oluşunadır) / Kaziyyenin taraflarına değildir. /                     Bizim كل ماليس بحى فهو لا عالم sözümüz, her iki tarafı ademî (yani harf-i selb’li) olmakla birlikte, mucibedir {Başka ifade ile: bizim bu sözümüz, her ne kadar tarafları ademî olsa da, mucibedir} /                          

Yine bizim لا شيئ من المتحرك بساكن  sözümüz, her iki tarafı vucudî (yani harf-i selb’siz) olsa da, salibedir. {Bizim  bu sözümüz her ne kadar tarafları vucudî olsa da, salibedir.} /

والسالبة البسيطة اعم من الموجبة المعدولة  /لصدق السلب عند عدم الموضوع  /دون الايجاب  /فان الايجاب لا يصح الا على موضوع موجود محقق كما فى الخارجية الموضوع و اما اذا كان الموضوع موجودا فانهما متلازمان 

والفرق بينهما فى اللفظ  /اما فى الثلاثية فالقضية موجبة ان قدمت الرابطة على حرف السلب  /و سالبة ان اخرت عنها  /و اما فى الثنائية فبالنية او بالاصطلاح على تخصيص لفظ غير ولا بالايجاب المعدول ولفظ ليس بالسلب البسيط او بالعكس

الفصل الثانى فى اقسام الشرطية  /الجزء الاول منها يسمى مقدما  /والثانى تاليا  /اما المتصلة فاما لزومية / وهى التى صدق التالى فيها على تقدير صدق المقدم  /لعلاقة بينهما توجب ذلك كالعلية والمعلولية والتضايف  /واما اتفاقية وهى التى يكون ذلك فيها بمجرد توافق الجزئين على الصدق  /كقولنا ان كان الانسان ناطقا فالحمار ناهق 


İkinci fasıl, şartıyye’nin kısımları hakkındadır. / Şartıyye’nin birinci cüz’ü mukaddem diye / ikinci cüz’ü tâli diye isimlendirlir. / Muttasıla ise ya luzumiyye olur / Bu ise mukaddemin sıdkı takdiri üzere talinin sadık olduğu kazıyyelerdir / böyle olması, illiyyet, ma’luliyyet ve tezayüf gibi, bu hali icab eden bir alaka sebebiyledir. / Veya bu muttasıla, İtiifakıyye olur / İttifakıyye ise, iki cüz’ün sıdıkta mücerred tevafuku sebebiyle bu halin meydana geldiği kazıyyedir  (yani luzumiyyedeki gibi mukaddemin sıdkı takdiri üzere talinin sadık olması hali,  bir alaka sebebiyle değil de sadece tevafuk neticesinde olur) / ان كان الانسان ناطقا فالحمار ناهق sözümüz gibi.

واما المنفصلة فاما موجبة حقيقية وهى التى يحكم فيها بالتنافى بين جزئيها فى الصدق و الكذب معا كقولنا اما ان يكون هذا العدد زوجا او فردا واما مانعة الجمع وهى التى يحكم فيها بالتنافى بين جزئيها فى الصدق فقط كقولنا اما ان يكون هذا الشيئ حجرا او شجرا واما مانعة الخلو وهى التى يحكم فيها بالتنافى بين جزئيها فى الكذب فقط كقولنا زيد اما ان يكون فى البحر واما ان لا يغرق 

و كل واحد من هذه الثلث اما عنادية وهى التى يكون التنافى فيها لذاتى الجزئين كما فى الامثلة المذكورة واما اتفاقية وهى التى يكون ذلك فيها بمجرد الاتفاق كقولنا للاسود اللاكاتب اما ان يكون هذا اسود او كاتبا حقيقية او لااسود او كاتبا مانعة الجمع او اسود او لاكاتبا مانعة الخلو

 و سالبة كل واحدة من هذه القضايا الثمان هى التى ترفع ما حكم به فى موجبتها فسالبة اللزوم تسمى سالبة لزومية و سالبة العناد تسمى سالبة عنادية و سالبة الاتفاق تسمى سالبة اتفاقية

وكلية الشرطية  ان يكون التالي لازما او معاندا للمقدم على جميع الاوضاع التى يمكن وصوله عليها وهى الاوضاع التى تحصل بسبب اقتران الامور التى يمكن اجتماعه معها والجزئية ان تكون كذلك على بعض هذه الاوضاع والمخصوصة ان تكون كذلك على وضع المعين

وسور الموجبة الكلية فى المتصلة كلما و مهما و متى و فى المنفصلة دائما وسور السالبة الكلية فيهما ليس البتة و سور الموجبة الجزئية فيهما قد يكون وسور السالبة الجزئية فيهما قد لا يكون وبادخال حرف السلب على سور الايجاب الكلى و المهملة باطلاق لفظة لو و ان و اذا فى المتصلة و اما و او فى المنفصلة

والشرطية قد تتركب عن حمليتين و عن متصلتين و منفصلتين و عن حملية و متصلة و عن حملية و منفصلة و عن متصلة و منفصلة و كل واحدة من الثلثة الاخيرة فى المتصلة تنقسم الى قسمين لامتياز مقدمها عن تاليها بالطبع بخلاف المنفصلة فان مقدمها انما يتميز عن تاليها بالوضع فقط فاقسام المتصلات تسعة فالمنفصلات ستة و اما الامثلة فعليك استخراجها من نفسك

الفصل الثالث فى احكام القضايا  /و فيه اربعة مباحث  /البحث الاول فى التناقض   /وحدوه بانه اختلاف قضيتين بالايجاب والسلب بحيث يقتضى لذاته ان يكون احديهما صادقة والاخرى كاذبة


Üçüncü fasıl ahkam-ı kazayâ (kazıyyelerin hükümleri) hakkındadır. / Bu ikinci fasılda dört bahis vardır. / Birinci bahis tenakuz hakkındadır. / Tenakuzu şöyle tarif etmişlerdir :  İki kazıyyenin icab ve selbde (mucibelik ve salibelikte) ihtilaf etmeleridir ki bu ihtilaf, zatından dolayı, iki kazıyyeden birinin sadık diğerinin kazib olmasını icab eder.

ولا يتحقق فى المخصوصتين الا عند اتحاد الموضوع و يندرج فيه وحدة الشرط والكل والجزء وعند اتحاد المحمول ويندرج فيه وحدة المكان والزمان والاضافة والقوة والفعل و فى المحصورتين لا بد مع ذلك من الاختلاف بالكمية لصدق الجزئين وكذب الكليين فى كل مادة يكون الموضوع  فيها اعم من المحمول

 البحث الثانى فى العكس المستوى /  وهو عبارة عن جعل الجزء الاول من القضية ثانيا والثانى اولا  /مع بقاء الصدق والكيف 


İkinci bahis aks-i müstevî hakkındadır. / Aks-i Müstevi, kazıyyenin birinci cüz’ünü ikinci cüz, ikinci cüz’ünü birinci cüz kılmaktan ibarettir / sıdk (yani kazıyyenin sadık veya kazib olması) ve keyf (yani mucibe veya salibe olması) baki kalmakla birlikte.

البحث الثالث فى عكس النقيض  /وهو عبارة عن جعل الجزء الاول من القضية نقيض الثانى  /والثانى عين الاول مع مخالفته الاصل فى الكيف  /و موافقته فى الصدق

Üçüncü bahis aks-i nakız hakkındadır. / Aks-i nakiz, kazıyyenin birinci cüz’ünü, ikincinin nakîzi ;/ ikinci cüz’ünü de birincinin aynısı yapmaktan ibarettir ; / bu ikinci kazıyyenin asıl kazıyyeye keyf’de (yani mucibelik ve salibelikte) muhalefeti / sıdk-kizb’de muvafakatıyla beraber.

المقالة الثالثة فى القياس و فيها خمسة فصول  /الفصل الاول فى تعريف القياس واقسامه  /القياس قول مؤلف من قضايا متى سلمت لزم عنها لذاتها قول آخر

Üçüncü makale kıyas hakkındadır ve burada beş fasıl vardır. / Birinci fasıl kıyasın tarifi ve kısımları hakkındadır. / Kıyas kazıyyelerden müellef (oluşan) bir kavildir ki bu kazıyyeler ne zaman teslim (Kabul) olunsa, bunların zatından dolayı, başka bir kavil lazım gelir.
 
وهو استثنائى ان كان عين النتيجة او نقيضها مذكورا فيه بالفعل كقولنا ان كان هذا جسما فهو متحيز لكنه جسم فهو متحيز وهو بعينه مذكور فيه ولو قلنا لكنه ليس بمتحيز ينتج انه ليس بجسم و نقيضه مذكور فيه   واقترانى ان لم يكن كذلك كقولنا كل جسم مؤلف وكل مؤلف حادث ينتج كل جسم حادث وليس هو ولانقيضه مذكورا فيه بالفعل 

وموضوع المطلوب فيه يسمى اصغر  /ومحموله اكبر  /والقضية التى جعلت جزء قياس تسمى مقدمة  /و المقدمة التى فيها الاصغر الصغرى  /والتى فيها الاكبر الكبرى  /و المكرر بينهما حدا اوسط  /واقتران الصغرى بالكبرى يسمى قرينة و ضربا


(Kıyasta) Matlubun (Neticenin) mevzusu asgar (had-i asgar) diye / neticenin mahmulü ekber (had-i ekber) diye isimlendirilir. / Kıyasın cüz’ü kılınan kazıyye mukaddime diye / kendisinde  hadd-i asgarın bulunduğu mukaddime suğrâ diye / had-i ekberin bulunduğu mukaddime kübrâ diye isimlendirilir. / Mukaddimelerde mükerrer olan lafız had-i evsat diye isimlendirlir. / Suğrânın kübrâya iktiranı (yakınlığı) ise karine ve darb diye isimlendirilir.

والهيئة الحاصلة من كيفية وضع الحد الاوسط عند الحدين الاخرين تسمى شكلا وهو اربعة لان الحد الاوسط ان كان محمولا فى الصغرى و موضوعا فى الكبرى فهو الشكل الاول وان كان محمولا فيهما فهو الشكل الثانى وان كان موضوعا فيهما فهو الشكل الثالث و ان كان موصوعا فى الصغرى و محمولا فى الكبرى فهو الشكل الرابع

اما الشكل الاول فشرطه ايجاب الصغرى والا لم يندرج الاصغر فى الوسط و كلية الكبرى و الا احتمل ان يكون البعض المحكوم عليه بالاكبر غير البعض المحكوم به على الاصغر وضروبه الناتجة اربعة

الفصل الرابع فى القياس الاستثنائىفهو مركب من مقدمتين احديهما شرطية والاخرى وضع لاحد جزئيها او رفعه ليلزم وضع الآخر او رفعه و يجب ايجاب الشرطية ولزومية المتصلة وكليتها او كلية الوضع او الرفع ان لم يكن وقت الاتصال والانفصال هو بعينه وقت الوضع او الرفع

والشرطية الموضوعة فيه ان كانت متصلة فاستثناء عين المقدم ينتج عين التالى واستثناء نقيض التالى ينتج نقيض المقدم و الا لبطل اللزوم دون العكس فى شئ منهما لاحتمال كون التالى اعم من المقدم

وان كانت منفصلة فان كانت حقيقية فاستثناء اى جزء كان ينتج نقيض الآخر لاستحالة الجمع واستثناء نقيض اى جزء كان ينتج عين الآخر لاستحالة الخلو وان كانت مانعة الجمع ينتج القسم الاول فقط لامتناع الجمع دون الخلو وان كانت مانعة الخلو ينتج القسم الثنى فقط لامتناع الخلو دون الجمع

الفصل الخامس فى لواحق القياس وهى اربعة الاول القياس المركب وهو تركيب مقدمات ينتج بعضها نتيجة يلزم منها و من مقدمة اخرى نتيجة اخرى وهلم جرا الى ان يحصل المطلوب

اما الخاتمة ففيها بحثان  /الاول فى مواد الاقيسة  /وهى يقينيات و غير يقينيات  /اما اليقينيات فستة / اوليات / وهى قضايا تصور طرفيها كاف فى الجزم بالنسبة بينهما  /كقولنا الكل اعظم من الجزء / و مشاهدات  /وهى قضايا يحكم بها بالقوى الظاهرة اوالباطنة / كالحكم بان الشمس مضيئة  /وان لنا خوفا و غضبا


Amma hatime..Burada iki bahis vardır. / Birinci bahis kıyasın maddeleri (mevaadd-i ekîse) hakkındadır. / Bu da yakıniyyat olur, gayr-i yakiniyyat olur. / Yakiniyyat altıdır. / (Birincisi) evveliyattır. / Evveliyyat bir takım kazıyyelerdir ki bunların her iki tarafını tasavvur etmek, bu taraflar arasında nisbet olduğuna katî hüküm verebilmek için kafidir. / bizim  الكل اعظم من الجزء sözümüz gibi. / (İkincisi) müşâhedâttır. / Bu da kendisinde zahiri veya batınî kuvvetlerle (yani havass-ı zahire veya havass-ı batıne ile) hüküm olunan kazıyyelerdir. / “Güneş aydınlatıcıdır” diye / veya “Bizim için korku ve gadap vardır” diye hüküm vermek gibi.

و مجربات  /وهى قضايا يحكم بها بمشاهدات متكررة مفيدة لليقين  /كالحكم بان شرب السقمونيا موجب للاسهال  /وحدسيات  /وهى قضايا يحكم بها بحدس قوى من النفس مفيد للعلم  /كالحكم بان نور القمر مستفاد من الشمس  /والحدس هو سرعة الانتقال من المبادى الى المطالب

(Üçüncüsü) Mücerrebâttır. / Bu mücerrebat, yakin elde ettiren bir çok (mükerrer) müşahedat ile (yani denenmiş, bir kaç kez tecrübe edilmiş hususlarla) kendisinde hükmolunan kazıyyelerdir. / Sakamonya içmenin, ishal edeceğiyle hüküm vermek gibi. / (Dördüncüsü) Hadsiyyattır. / bu ise , ilim ifade eden ve insanın  şahsından  kaynaklanan kuvvetli tahminlerle (hads) kendisinde hükmolunan kazıyyelerdir.  / Ay ışığının güneşten geldiğiyle hüküm vermek gibi./ Hads ise mebâdîden metalibe süratle intikaldir.

ومتواترات / وهى  قضايا يحكم بها لكثرة الشهادات بعد العلم بعدم امتناعها و الامن من التواطئ على الكذب  /كالحكم بوجود مكة وبغداد  /ولاينحصر مبلغ الشهادات فى عدد  /بل اليقين هو القاضى بكمال العدد  /والعلم الحاصل من التجربة و الحدس والتواتر ليس حجة على الغير 

Beşincisi mütevatirattır. / Mütevatirat, yalan üzerine ittifaktan emin olduktan ve mümteni’ olmadığını bildikten sonra, bir çok şehadetler ile kendinde hüküm olunan kazıyyelerdir. / Mekkenin ve Bağdat’ın mevcudiyyeti ile hükmetmek gibi. / Bu şehadetlerin meblağı (ulaşacağı nokta) herhangi bir adede munhasır olmaz. / Belki yakîn, adedin kemaliyle hükmeden kazîdir. / Tecrübe, Hads ve Tevatürden hasıl olan ilim, başkası üzerine huccet olmaz.

و قضايا قياساتها معها وهى التى يحكم فيها بواسطة لاتغيب عن الذهن عند تصور حدودها كالحكم بان هذه الاربعة زوج لانقسامها بمتساويين  والقياس المؤلف من هذه الستة، يسمى برهانا
وهو اما لمى  /وهو الذى يكون الحد الاوسط فيه علة للنسبة فى الذهن والعين  /كقولنا هذا متعفن الاخلاط و كل متعفن الاخلاط محموم فهذا محموم  /و اما انى  وهوالذى يكون الحد الاوسط فيه علة للنسبة فى الذهن فقط  / كقولنا  هذا محموم و كل محموم متعفن الاخلاط فهذا متعفن الاخلاط


Bu Burhan ya limmi olur. / (Bu öyle bir kıyastır ki) burada hadd-i evsat, hem zihindeki hem de hariçteki nisbet için illet olur. / Bizim هذا متعفن الاخلاط و كل متعفن الاخلاط محموم فهذا محموم sözümüz gibi . / Veya burhan-ı innî olur. / Burada ise hadd-i evsat, sadece zihindeki nisbet için illet olur. / Bizim هذا محموم و كل محموم متعفن الاخلاط فهذا متعفن الاخلاط sözümüz gibi.

واما غير اليقينيات فستة  /مشهورات  /وهى قضايا يحكم بها لاعتراف جميع الناس بها لمصلحة عامة او رقة او حمية او انفعالات من عادات و شرايع وآداب 

Ammâ ğayr-i yakîniyyât altıdır. / (Birincisi) Meşhurâttır. / Bu Meşhurat; edeplerden, şeriatlerden, âdetlerin te’sirinden, namusdan, şefkatten ve maslahat-ı âmmeden dolayı insanların tamamı kendisini itiraf ettiği için kendisiyle hükmedilen kazıyyelerdir.  

و مسلمات  /وهى قضايا يحكم بتسليم من الخصم  /و يبنى عليها الكلام لدفعه  /كتسليم الفقهاء مسائل اصول الفقه  /والقياس المؤلف من هذين يسمى جدلا  /والغرض منه اقناع القاصرين عن ادراك البرهان والزام الخصم

(İkincisi) müsellemâttır /. Bu müsellemât bir takım kazıyyelerdir ki; hasmı def’ etmek için, hasm (dan bazı sözlerin) kabulü / ve kelamın (bu sözler) üzerine binâ olunmasıyla, kendisinde hükm olunur. / Fıkıh alimlerinin, usul-u fıkıh meselelerini kabul etmesi gibi.  /  Bu iki kısımdan (meşhurat ve müsellemat) meydana gelen kıyas “Cedel” diye isimlendirilir. / Bundan (cedelden) maksat ta burhanı anlamaktan kâsır olanları ikna etmek ve hasmı (karşı tarafı) ilzam etmektir (susturmaktır).